Chuyên Khảo Về Bùi Bằng Đoàn (裴鵬摶, 1889–1955).
Một Nhân Sĩ Thanh Liêm, Chính Trực Trong Lịch Sử Việt Nam Hiện Đại.
Chuyên Khảo Về Bùi Bằng
Đoàn (裴鵬摶, 1889–1955).
Một Nhân Sĩ Thanh
Liêm, Chính Trực Trong Lịch Sử Việt Nam Hiện Đại.
Mở Đầu: Tầm Vóc Của Một
Nhân Sĩ Lịch Sử.
Bùi Bằng Đoàn (裴鵬摶), sinh ngày 19 tháng 9 năm 1889 và
mất ngày 13 tháng 4 năm 1955, là một trong những nhân vật tiêu biểu nhất của lịch
sử Việt Nam thế kỷ 20. Ông đại diện cho lớp nhân sĩ trí thức Nho học, những người
đã khéo léo chuyển tiếp từ chế độ phong kiến sang thời kỳ cách mạng hiện đại,
hòa quyện giữa lòng trung quân ái quốc truyền thống và tinh thần yêu nước cách
mạng chân chính. Với tự hiệu Phú Khanh, ông không chỉ là vị quan thanh liêm nổi
tiếng dưới triều Nguyễn mà còn trở thành nhà cách mạng tận tụy, góp phần quan
trọng xây dựng nền tảng lập pháp, thanh tra của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Tên tuổi ông gắn liền với biệt danh "Hà Đông tam bằng"
– ba anh em họ Bùi danh giá ở làng Liên Bạt: Bùi Bằng Phấn, Bùi Bằng Thuận và
chính ông – những người cùng đỗ đạt cao trong khoa thi Hương năm Bính Ngọ
(1906). Sự nghiệp của ông không dừng ở việc làm quan mà mở rộng sang cải cách
tư pháp, thanh tra chính phủ và lập pháp, đặc biệt dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch
Hồ Chí Minh. Ông được xem là biểu tượng của sự thanh liêm, chính trực, luôn đặt
lợi ích dân tộc lên trên hết, ngay cả khi đối mặt với những biến cố lịch sử lớn
lao như Nhật đảo chính Pháp năm 1945 và Cách mạng Tháng Tám.
Chuyên khảo này nhằm tái hiện toàn diện thân thế, cuộc đời,
hoạt động, thơ ca, gia đình, quê hương, nơi thờ tự và mộ phần của Bùi Bằng
Đoàn, dựa trên các tài liệu lịch sử, hồi ức và bài báo đáng tin cậy. Qua đó,
chúng ta thấy rõ hành trình của một cá nhân trong bối cảnh lịch sử dân tộc: từ
sự suy tàn của chế độ phong kiến đến sự ra đời của nhà nước cách mạng, đồng thời
làm nổi bật di sản tinh thần bất diệt mà ông để lại cho hậu thế.
Thân Thế Và Thời Thơ Ấu:
Nền Tảng Từ Một Gia Đình Nho Học.
Bùi Bằng Đoàn sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho
học sâu sắc tại làng Liên Bạt, phủ Ứng Hòa, tỉnh Hà Đông (nay thuộc thôn Bặt
Chùa, xã Ứng Thiên, thành phố Hà Nội). Ông nội là Tiến sĩ Bùi Tuấn (1828–1872),
hàm Thái tử Thiếu bảo, từng làm Giám khảo các kỳ thi Hương, giữ chức Tả Tham
tri Bộ Binh kiêm Tổng đốc tỉnh Bắc Ninh, nổi tiếng trong việc đánh dẹp giặc Ngô
Côn. Cha ông là Bùi Tập (1849–1895), từng giữ chức Án sát Sơn Tây và Tuần phủ
Hưng Hóa (bao gồm toàn vùng Tây Bắc lúc bấy giờ). Mẹ ông là bà Nguyễn Thị My (Từ
Minh Doãn Nhân).
Cuộc đời thời thơ ấu của Bùi Bằng Đoàn gắn liền với những mất
mát lớn lao: mất mẹ năm 7 tuổi, mất cha năm 8 tuổi. Cả sáu anh em ông được người
chú dượng Dương Lâm (tức Thiếu bảo Vân Đình, Tham tri Nha Kinh lược Bắc Kỳ) đưa
về nuôi dưỡng và dạy học chữ Hán. Chính môi trường gia đình và sự giáo dục
nghiêm khắc từ người chú đã hình thành nên nhân cách thanh liêm, hiếu học của
ông. Các anh em ông chỉ có con đường học hành và thi cử để lập thân, phản ánh
tinh thần Nho giáo truyền thống: "học nhi ưu tắc sĩ".
Năm 1906, khoa thi Hương năm Bính Ngọ tại trường Hà Nam, ba
anh em Bùi Bằng Phấn, Bùi Bằng Thuận và Bùi Bằng Đoàn cùng ứng thí. Kết quả,
Bùi Bằng Phấn đỗ Tú tài, còn hai em đỗ Cử nhân. Lúc này, Bùi Bằng Đoàn mới 17
tuổi (thực tế sinh năm 1886 nhưng khai tăng tuổi để vào Trường Hậu bổ năm
1907). Biệt danh "Hà Đông tam bằng" ra đời từ đây, lấy cảm hứng từ giống
chim bằng – linh điểu mắt dõi xa, bay bổng cao – tượng trưng cho chí lớn và tài
năng của ba anh em. Năm 1907, ông thi vào Trường Hậu bổ tại Hà Nội và đỗ thủ
khoa sau bốn năm miệt mài đèn sách, mở đầu cho sự nghiệp quan trường.
Thân thế ông không chỉ là nền tảng học vấn mà còn là sự kế
thừa tinh thần yêu nước từ ông nội và cha, những người đã tham gia chống giặc
và cai trị địa phương. Những mất mát sớm đã rèn luyện ông thành người kiên cường,
khiêm tốn, luôn coi trọng gia pháp và đạo đức.
Cuộc Đời Và Sự Nghiệp:
Từ Quan Lại Phong Kiến Đến Nhà Cách Mạng.
Sự nghiệp của Bùi Bằng Đoàn có thể chia làm hai giai đoạn
chính: thời kỳ làm quan dưới triều Nguyễn (1911–1945) và thời kỳ tham gia cách
mạng (1945–1955).
Giai Đoạn Làm Quan Dưới
Triều Nguyễn.
Năm 1911, sau khi tốt nghiệp Trường Hậu bổ, ông được bổ làm
Tri huyện tập sự tại huyện Nghĩa Hưng, Nam Định – nơi cha ông từng làm Tri huyện.
Sự nghiệp thăng tiến nhanh chóng: Tri huyện Phú Thọ, Thái Nguyên, Hưng Yên, Bắc
Ninh; rồi Tri phủ Xuân Trường (Nam Định). Tại Xuân Trường, ông đề xuất và hoàn
tất công trình đê Bạch Long ngăn mặn, tạo vùng đất phì nhiêu cho lúa và dâu.
Dân chúng cảm kích đến mức tổ chức lễ tế sống ông khi mới chưa đầy 30 tuổi.
Từ ngạch huyện phủ lên quan tỉnh, ông lần lượt giữ chức Án
sát, Chánh án, Bố chánh, Tuần phủ tại Cao Bằng, Lạng Sơn, Phúc Yên, Bắc Ninh,
Ninh Bình. Một sự kiện nổi bật là năm 1928, khi làm Án sát Lạng Sơn, ông được
biệt phái thanh tra các đồn điền cao su ở Nam Kỳ – lần đầu tiên một quan An Nam
thanh tra chủ đồn điền Pháp. Bản báo cáo 100 trang bằng tiếng Pháp của ông chỉ
ra những bất công, dẫn đến việc giảm chế độ hà khắc đối với phu đồn điền.
Năm 1925, khi làm Tri phủ Nghĩa Hưng, ông làm thông ngôn tại
phiên tòa xử Phan Bội Châu, dịch trung thực lời cụ Phan, góp phần giảm án từ tử
hình xuống an trí. Năm 1933, ông được triệu vào Huế làm Thượng thư Bộ Hình (Tư
pháp) dưới nội các Phạm Quỳnh, sung Cơ mật viện, hàm Thái tử Thiếu bảo. Trong
12 năm tại Huế, ông cải cách tư pháp Trung Kỳ, soạn thảo luật mới bằng tiếng
Pháp, Việt và Hán, bãi bỏ quy định lỗi thời, tổ chức tòa án hiện đại. Ông được
ban thưởng nhiều huân chương như Hiệp sĩ Bắc Đẩu Bội tinh, Long Bội tinh, và Đệ
nhất đẳng Kim khánh.
Tháng 3/1945, Nhật đảo chính Pháp, ông từ chối tham gia
chính phủ Trần Trọng Kim, cáo quan về quê nhưng được giữ chức Chánh nhất Tòa
Thượng thẩm Hà Nội. Ông nổi tiếng thanh liêm: không nhận quà biếu, treo bảng cấm
nhận lễ vật, thậm chí trả lại bộ đồ ăn bạc hay bịch chôm chôm từ người ơn.
Giai Đoạn Tham Gia
Cách Mạng.
Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh mời ông
ba lần làm cố vấn. Lần thứ ba, với thư tay "Thu thủy tàn hà thính vũ
thanh", ông nhận lời. Ngày 17/11/1945, ông tham gia Ban Cố vấn Chủ tịch nước
và Ủy ban Nghiên cứu kế hoạch kiến thiết. Ngày 23/11/1945, Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh
số 64/SL thành lập Ban Thanh tra đặc biệt, và ngày 31/12/1945 cử ông làm Trưởng
ban cùng Cù Huy Cận (Sắc lệnh số 80/SL).
Năm 1946, ông trúng cử đại biểu Quốc hội khóa I tỉnh Hà
Đông, rồi Ủy viên Ban Thường trực Quốc hội (2/3/1946), và Trưởng ban
(8/11/1946) – tương đương Chủ tịch Quốc hội. Ông tham gia kháng chiến tại Việt
Bắc, góp ý cho Chính phủ, giữ nghiêm kỷ cương. Năm 1947, ông kiêm Chủ tịch Ủy
ban Tản cư và Di cư Trung ương. Tháng 8/1948, ông bị bán thân bất toại, được chữa
trị tại Liên khu 3, rồi về Hà Nội sau hòa bình 1954. Ông mất năm 1955 tại Hà Nội,
được Quốc tang tại quê nhà.
Hoạt Động: Thanh Liêm, Cải Cách Và Đóng Góp
Cách Mạng.
Hoạt động của Bùi Bằng Đoàn nổi bật ở sự thanh liêm và cải
cách. Dưới triều Nguyễn, ông cải tiến tư pháp Trung Kỳ nhanh chóng hơn Bắc Kỳ,
được báo chí Pháp ca ngợi. Ông bảo vệ công lý, như giảm án cho Phan Bội Châu và
Nguyễn Văn Cừ (khi làm Án sát Bắc Ninh).
Trong cách mạng, làm Trưởng ban Thanh tra đặc biệt, ông chấn
chỉnh bộ máy nhà nước, tham mưu Sắc lệnh 40/SL (29/3/1946) bảo vệ tự do cá
nhân, chống tra tấn. Ông đặt nền móng cho thanh tra nhân dân. Là Trưởng ban Thường
trực Quốc hội, ông đoàn kết dân tộc, tham gia đàm phán với Pháp, trả lời báo
chí về chủ quyền Việt Nam.
Ông luôn bên cạnh Hồ Chí Minh, tham dự họp Hội đồng Chính phủ,
góp ý kháng chiến. Năm 1955, trước khi mất, ông gửi thư Quốc hội kêu gọi thống
nhất đất nước qua tổng tuyển cử.
Chi Tiết Về Thơ Ca Của Bùi Bằng Đoàn.
Bùi Bằng Đoàn (裴鵬摶, 1889–1955), với tự hiệu Phú
Khanh, không phải là một nhà thơ chuyên nghiệp theo nghĩa truyền thống, mà ông
chủ yếu được biết đến qua các tác phẩm thơ ca mang tính chất ứng tác, xướng họa,
phản ánh chí khí yêu nước và nhân cách thanh liêm của một nhân sĩ trí thức. Thơ
ca của ông thường bằng chữ Hán, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ truyền thống Nho học,
với ngôn từ tinh gọn, ý tứ sâu xa, kết hợp giữa thi ca cổ điển và tinh thần
cách mạng hiện đại. Ông không để lại một tập thơ riêng biệt, và các tác phẩm
còn lưu truyền chủ yếu gắn liền với mối quan hệ tri kỷ với Chủ tịch Hồ Chí Minh
– người đã mời ông tham gia cách mạng và coi ông như một người bạn tâm giao.
Dựa trên các nguồn tài liệu lịch sử đáng tin cậy như Thi Viện
(thivien.net), Wikipedia tiếng Việt, và các bài báo từ Báo Quân đội Nhân dân,
Báo Đại biểu Nhân dân, cùng hồi ức lịch sử, thơ ca của Bùi Bằng Đoàn chỉ được
ghi nhận một vài bài, nổi bật nhất là bài thơ họa lại bài thơ của Hồ Chí Minh
năm 1948. Dưới đây là phân tích chi tiết, bao gồm bối cảnh sáng tác, nội dung,
bản dịch, và ý nghĩa lịch sử – văn học của chúng. Tôi cũng sẽ đề cập đến các
bài thơ khác nếu có, nhưng lưu ý rằng thông tin về thơ ca của ông khá hạn chế,
chủ yếu tập trung vào bài thơ này do giá trị lịch sử lớn lao.
1. Bối Cảnh Thơ Ca Của Bùi Bằng Đoàn.
- Nền Tảng Văn Học: Sinh ra trong
gia đình Nho học danh giá ("Hà Đông tam bằng"), Bùi Bằng Đoàn
thông thạo chữ Hán và tiếng Pháp từ nhỏ. Ông đỗ Cử nhân năm 1906 (khoa thi
Bính Ngọ), và sau đó làm quan dưới triều Nguyễn, nơi ông tiếp xúc với văn
hóa cổ điển. Thơ ca của ông không phải là sáng tác tự do mà thường là ứng
tác trong các dịp quan trọng, như trao đổi với bạn bè hoặc phản ánh sự kiện
lịch sử. Điều này phù hợp với phong cách của các nhân sĩ thời kỳ chuyển tiếp:
thơ không chỉ là nghệ thuật mà còn là công cụ biểu đạt chí hướng và đạo đức.
- Mối
Quan Hệ Với Hồ Chí Minh: Thơ
ca của ông nổi bật nhất qua sự xướng họa với Hồ Chí Minh, đặc biệt trong
giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1945–1954). Hồ Chí Minh đã mời ông ba lần
tham gia cách mạng, và lần thứ ba (tháng 11/1945) với thư tay chứa một câu
thơ cổ: "Thu thủy tàn hà
thính vũ thanh" (Nước thu cạn, hoa lau tàn, nghe tiếng mưa – ý
chỉ hoàn cảnh đất nước lúc bấy giờ, đồng thời là lời mời tinh tế để
"đấu tranh cho tự do, dân chủ"). Câu thơ này không phải của Bùi
Bằng Đoàn nhưng đã thay đổi cuộc đời ông, khiến ông chọn "lẽ
hành" (hành động) thay vì ẩn dật. Từ đó, thơ ca trở thành cầu nối
tình bạn giữa hai vị, với Hồ Chí Minh thường tặng thơ để báo tin thắng trận
hoặc chia sẻ tâm tư.
- Số
Lượng Tác Phẩm: Theo Thi Viện
(một trang thơ uy tín), chỉ ghi nhận 1 bài thơ của ông. Các nguồn khác như Wikipedia và báo chí lịch
sử cũng chỉ đề cập đến bài thơ họa năm 1948. Có thể có thêm các bài thơ ứng
tác khác trong thư từ hoặc hồi ức gia đình (như kể bởi con trai út Bùi
Nghĩa), nhưng chúng chưa được sưu tầm đầy đủ. Ông không phải nhà thơ lớn,
mà thơ ca của ông mang tính lịch sử hơn là giá trị văn chương thuần túy.
2. Bài Thơ Nổi Bật: Xướng Họa Với Hồ Chí Minh Năm 1948.
Năm 1947–1948, Bùi Bằng Đoàn hoạt động tại chiến khu Việt Bắc,
giữ chức Trưởng ban Thường trực Quốc hội. Sau chiến dịch Thu Đông thắng lợi
(1947), Hồ Chí Minh gửi tặng ông bài thơ bằng chữ Hán để báo tin vui và bày tỏ
tình bạn. Bài thơ này không chỉ là tin thắng trận mà còn mang ý nghĩa sâu xa:
báo cáo với Quốc hội và quốc dân về chiến công, đồng thời khích lệ tinh thần
kháng chiến. Bùi Bằng Đoàn lập tức họa lại, thể hiện lòng trung thành dân tộc
và quyết tâm đánh giặc.
- Bài
Thơ Tặng Của Hồ Chí Minh (Tặng Bùi Công):
- Bản chữ
Hán:
- 看書山鳥棲窗扦，
- 批札春花照硯池。
- 捷報頻來勞驛馬，
- 思公即景贈新詩。
Bản dịch (theo Thi Viện
và Wikipedia):
Xem sách chim rừng
vào cửa đậu,
Phê văn hoa núi
chiếu nghiên soi.
Tin vui thắng trận
dồn chân ngựa,
Nhớ cụ thơ xuân tặng
một bài.
Phân Tích Nội Dung:
- Bài
thơ miêu tả cảnh thanh bình trong kháng chiến: "Xem sách chim rừng
vào cửa đậu" (khi đọc sách, chim rừng đậu cửa sổ – biểu tượng cho sự
gần gũi thiên nhiên, thanh tịnh tâm hồn). "Phê văn hoa núi chiếu
nghiên soi" (khi phê công văn, hoa xuân soi bóng nghiên mực – nhấn mạnh
công việc miệt mài nhưng hài hòa với thiên nhiên).
- Phần
sau chuyển sang tin vui: "Tin vui thắng trận dồn chân ngựa"
(tin thắng trận liên tục, khiến ngựa trạm mệt mỏi – ám chỉ sự bận rộn của
kháng chiến). "Nhớ cụ thơ xuân tặng một bài" (nhớ cụ, ứng cảnh
làm thơ tặng).
- Ý
nghĩa: Bài thơ không chỉ báo tin chiến thắng mà còn thể hiện tình bạn tri
kỷ, khích lệ Bùi Bằng Đoàn – lúc đó đang bệnh nặng – tiếp tục đóng góp
cho cách mạng. Nó phản ánh phong cách thơ Hồ Chí Minh: giản dị, gần gũi,
kết hợp cổ điển với hiện thực kháng chiến.
- Bài
Họa Của Bùi Bằng Đoàn:
- Bản chữ
Hán:
- 鐵石一心扶種族，
- 江山萬里守機圖。
- 知公國事無餘暇，
- 操筆然成討虜詩。
Bản dịch (theo Wikipedia và các nguồn lịch sử):
Sắt đá một lòng vì chủng tộc,
Non sông muôn dặm giữ cơ đồ.
Biết Người việc nước không hề rảnh,
Vung bút thành thơ đuổi giặc thù.
Phân Tích Nội Dung:
- Hai
câu đầu thể hiện chí khí yêu nước: "Sắt đá một lòng vì chủng tộc"
(lòng sắt đá vì dân tộc), "Non sông muôn dặm giữ cơ đồ" (giữ
gìn giang sơn muôn dặm – cơ đồ ở đây ám chỉ nền tảng quốc gia, sự nghiệp
cách mạng).
- Hai
câu sau ca ngợi Hồ Chí Minh: "Biết Người việc nước không hề rảnh"
(biết Người bận rộn việc nước), "Vung bút thành thơ đuổi giặc
thù" (vung bút làm thơ để đuổi giặc – thơ ca như vũ khí tinh thần).
- Ý
nghĩa: Bài họa không chỉ đáp lễ mà còn khẳng định sự đồng lòng sắt đá vì
độc lập dân tộc. Nó thể hiện nhân cách Bùi Bằng Đoàn: khiêm tốn, trung
kiên, và coi thơ ca là công cụ đấu tranh. Bài thơ này được xem là biểu tượng
cho sự gắn kết giữa hai vị lãnh tụ, giữa truyền thống Nho học và lý tưởng
cách mạng.
- Bối
Cảnh Lịch Sử: Bài thơ được
sáng tác trong thời kỳ toàn quốc kháng chiến, khi Bùi Bằng Đoàn đang bệnh
nặng (bán thân bất toại từ tháng 8/1948) nhưng vẫn theo dõi tình hình và
đóng góp ý kiến. Hồ Chí Minh gửi thơ để động viên, và sự xướng họa này đã
trở thành di sản văn học – lịch sử, được lưu giữ tại Khu lưu niệm Bùi Bằng
Đoàn và các bảo tàng cách mạng.
3. Các Bài Thơ Khác Và Di Sản Thơ Ca.
- Các
Bài Thơ Khác: Tài liệu hiện
có không ghi nhận nhiều bài thơ khác của ông. Một số nguồn đề cập đến việc
ông ngâm thơ ứng tác trong các cuộc họp hoặc thư từ (như trong bài
"Chủ tịch Hồ Chí Minh với danh sĩ Bùi Bằng Đoàn" trên Báo Đại biểu
Nhân dân, nơi ông ngâm thơ và Hồ Chí Minh dịch ý). Có thể có thêm các bài
trong thư gửi Hồ Chí Minh năm 1949–1955 (như thư ngày 25/11/1949:
"Tôi tuy ốm, song lúc nào cũng hướng về Chính phủ dưới sự lãnh đạo
sáng suốt của Cụ"), nhưng chúng mang tính văn bản hơn là thơ ca thuần
túy. Thi Viện chỉ liệt kê 1 bài, cho thấy ông không phải nhà thơ đa tác.
- Di
Sản Và Ý Nghĩa: Thơ ca của
Bùi Bằng Đoàn mang giá trị lịch sử hơn văn học, thể hiện sự chuyển tiếp từ
thơ Nho giáo (chữ Hán, ý tứ cổ điển) sang thơ cách mạng (khích lệ kháng
chiến, đoàn kết dân tộc). Chúng là minh chứng cho tình bạn giữa Hồ Chí
Minh và ông – hai bậc nhân sĩ từ hai nền tảng khác nhau nhưng chung lý tưởng.
Di sản này được bảo tồn qua sách vở, khu lưu niệm, và các bài nghiên cứu,
nhắc nhở hậu thế về vai trò của văn hóa trong đấu tranh dân tộc.
Gia Đình: Truyền Thống
Và Bi Kịch.
Gia đình Bùi Bằng Đoàn là minh chứng điển hình cho truyền thống
Nho học và lòng trung hiếu của các dòng họ trí thức Việt Nam cuối thế kỷ 19 – đầu
thế kỷ 20, đồng thời mang đầy những bi kịch cá nhân gắn liền với biến động lịch
sử dân tộc. Với nền tảng từ ông nội Tiến sĩ Bùi Tuấn và cha Bùi Tập – những vị
quan lại nổi tiếng thanh liêm và có công với triều đình – gia đình ông không chỉ
gắn bó chặt chẽ về huyết thống mà còn chia sẻ chung chí hướng học hành, lập
thân và phục vụ đất nước. Tuy nhiên, những mất mát sớm trong thời thơ ấu của
ông, cùng với những biến cố chiến tranh và chính trị sau này, đã nhuộm màu bi kịch
lên cuộc sống gia đình, từ cái chết thương tâm của người vợ đến sự "quay
xe" đầy tranh cãi của người con trai lớn Bùi Tín. Qua đó, chúng ta thấy rõ
sự giao thoa giữa truyền thống gia phong nghiêm khắc và những xung đột ý thức hệ
trong bối cảnh lịch sử Việt Nam hiện đại.
Anh Em: "Hà Đông
Tam Bằng" – Biểu Tượng Của Tài Đức Và Lòng Trung Thành.
Gia đình Bùi Bằng Đoàn gắn liền với biệt danh "Hà Đông
tam bằng", chỉ ba anh em ruột: Bùi Bằng Phấn (anh cả), Bùi Bằng Thuận (anh
thứ) và chính ông (em út). Tên lót "Bằng" – lấy từ giống chim bằng,
linh điểu bay cao vời vợi, mắt nhìn xa ngàn thước – được đặt cho ba anh em như
một lời chúc phúc, tượng trưng cho chí lớn và tài năng xuất chúng. Biệt danh
này xuất hiện tự phát từ giới khoa cử và dân chúng sau khoa thi Hương năm Bính
Ngọ (1906), khi ba anh em cùng đỗ đạt cao, tạo nên một hiện tượng hiếm có trong
lịch sử khoa bảng Việt Nam.
Bùi Bằng Phấn, anh cả, đỗ Tú tài năm 1906. Ông tiếp tục con
đường quan trường dưới triều Nguyễn, thăng tiến đến chức Tuần phủ, cai trị các
tỉnh địa phương với phong cách thanh liêm giống cha và em. Ông là người anh cả
nghiêm khắc, từng đóng vai "quyền huynh thế phụ" trong việc giáo dục
em út, như câu chuyện roi gia pháp mà con trai út của Bùi Bằng Đoàn sau này kể
lại. Bùi Bằng Thuận, anh thứ, đỗ Cử nhân năm 1906 cùng em út, và sau đó đỗ Tiến
sĩ khoa thi năm 1916. Ông cũng làm quan đến hàng Tuần phủ, về hưu trước năm
1945. Cả hai anh đều giữ chức vụ cao trong Nam triều, nhưng khác với em út, họ
không tham gia sâu vào phong trào cách mạng sau 1945, mà chọn lối sống ẩn dật
hoặc về hưu sớm.
Ba anh em gắn bó khăng khít, thường tụ họp tại quê nhà Liên
Bạt để bàn chuyện gia đình và quốc sự. Một ví dụ điển hình là đêm thu tháng
Chín năm 1945, khi ba anh em ngồi vơi đến hai phần đêm để bàn về việc Bùi Bằng
Đoàn có nên nhận lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh tham gia chính quyền cách mạng
hay không. Cuối cùng, họ chọn "lẽ hành" (hành động) thay vì
"tàng" (ẩn dật), phản ánh tinh thần trách nhiệm với dân tộc. Truyền
thống này không chỉ là học vấn mà còn là đạo đức: thanh liêm, không nhận quà biếu,
và luôn đặt lợi ích chung lên trên. Tuy nhiên, bi kịch cũng len lỏi khi chiến
tranh khiến gia đình ly tán, và các anh em dần mai một trong dòng chảy lịch sử.
Vợ Và Cuộc Sống Hôn Nhân:
Sự Hy Sinh Và Bi Kịch Chiến Tranh.
Bùi Bằng Đoàn có hai người vợ, phản ánh phong tục đa thê thời
phong kiến, nhưng cuộc sống hôn nhân của ông luôn được duy trì trong khuôn khổ
nghiêm khắc và thanh liêm. Người vợ đầu là bà Đặng Thị Thọ (1891–1929), trưởng
nữ của Phó bảng Đặng Tích Trù – một gia đình Nho học danh giá. Bà sinh được năm
con gái và một con trai, nhưng bi kịch ập đến khi người con trai duy nhất mất sớm,
và chính bà cũng qua đời vì bạo bệnh năm 1929, hưởng dương chỉ 39 tuổi. Thời
gian này, ông đang thăng tiến quan trường, và sự mất mát này càng rèn luyện ông
thành người kiên cường, tập trung vào sự nghiệp.
Người vợ thứ hai là bà Trần Thị Đức, quê làng An Ninh, huyện
Bình Lục, tỉnh Hà Nam. Họ thành hôn khi ông làm Tri huyện tập sự tại Nghĩa Hưng,
Nam Định. Bà sinh được sáu con: ba trai và ba gái, đóng vai trò quan trọng
trong việc quản lý gia đình, đặc biệt khi ông thường xuyên xa nhà vì công vụ.
Bà là "Tổng quản phu nhân" thực thụ, đảm đang lo liệu bữa ăn, sinh hoạt
cho chồng và các con, thậm chí hãm trà xanh khéo léo để thích nghi với điều kiện
kháng chiến. Bà không theo chồng vào Huế mà ở quê trông nom vườn tược và từ đường,
thể hiện sự hy sinh thầm lặng.
Bi kịch lớn nhất ập đến năm 1948, khi bà Trần Thị Đức bị giặc
Pháp bắn chết tại quê nhà Liên Bạt. Lúc đó, Bùi Bằng Đoàn đang bị bệnh nặng tại
chiến khu Việt Bắc, và đoàn thuyền đưa ông về chữa trị bị gián đoạn do Pháp nhảy
dù xuống Vân Đình. Bà Đức đang chuyển tài liệu từ nhà sang chùa Liên Bạt thì bị
quân Pháp ập vào, tra hỏi về chồng (lúc đó đang làm việc với Hồ Chí Minh). Bà
bình thản thừa nhận và bị bắn chết ngay tại chỗ, hưởng thọ 55 tuổi. Cái chết của
bà không chỉ là mất mát cá nhân mà còn là biểu tượng cho bi kịch của hàng triệu
gia đình Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp. Con trai út Bùi Nghĩa phải chạy
bộ về chôn cất mẹ, rồi lần tìm đoàn thuyền chở cha – một câu chuyện đầy xúc động
trong hồi ức gia đình.
Con Cái Và Hậu Duệ: Từ
Truyền Thống Cách Mạng Đến Những Xung Đột Ý Thức Hệ.
Con cái của Bùi Bằng Đoàn kế thừa truyền thống học vấn và
yêu nước, nhưng cũng không tránh khỏi những bi kịch cá nhân và chính trị. Từ bà
Đặng Thị Thọ, ông có năm con gái và một con trai (con trai mất sớm). Từ bà Trần
Thị Đức, ông có ba con trai và ba con gái. Tổng cộng tám con gái và ít nhất hai
con trai còn sống đến tuổi trưởng thành (Bùi Tín và Bùi Nghĩa).
Gia đình ông duy trì truyền thống Nho giáo nghiêm khắc: cấm
nhận quà biếu, dùng "roi gia pháp" (roi dâu) để dạy dỗ, và luôn đặt đạo
đức lên hàng đầu. Các con gái được giáo dục để hiếu thảo, đảm đang, hỗ trợ cha
trong nội trợ và quản lý gia đình, đặc biệt khi ông thường xa nhà vì công vụ
(như 12 năm ở Huế làm Thượng thư Bộ Hình).
Chi Tiết Về Các Con
Gái.
Thông tin về các con gái khá hạn chế trong tài liệu lịch sử
công khai, chủ yếu từ hồi ức của Bùi Nghĩa và các bài báo. Không có danh sách đầy
đủ tên, ngày sinh hoặc sự kiện cá nhân. Các con gái dường như sống cuộc đời nội
trợ, hỗ trợ gia đình, nên ít được đề cập.
1. Bùi Bội An (con gái lớn từ vợ đầu, khoảng sinh đầu thập
niên 1910–1920):
Đây là con gái được
đề cập chi tiết nhất. Bà thay mẹ quản lý nội trợ và tài chính gia đình từ khi
còn trẻ. Theo hồi ức của Bùi Nghĩa, bà được cha giao việc chia lương hàng tháng
thành các phong bì riêng: chi dùng nhà cửa, trợ cấp học hành cho con cháu họ
hàng, và dành dụm mua đôi bình sứ Khang Hy (một món đồ cổ mà cha yêu thích, mua
từ lương quan Thượng thư khoảng 450 đồng bạc Đông Dương/tháng). Bà theo cha vào
Huế sống và học hành trong 12 năm (khoảng 1933–1945), lo cơm nước, nội trợ cho
cha và các em. Bà là "quản gia" thực thụ, giúp cha duy trì lối sống
thanh liêm (không nhận quà biếu, trả lại lễ vật như bộ đồ ăn bạc từ người ơn).
Một sự kiện nổi bật: Bà từng bị cha đánh ba roi dâu (roi gia pháp) vì lỗi trong
quản lý tiền nong, dù cha rất thương bà. Điều này thể hiện sự nghiêm khắc của
ông, áp dụng cả với con cái lớn. Không có thông tin về hôn nhân, nghề nghiệp
sau này, hoặc ngày mất. Bà có thể đã sống cuộc đời riêng tư sau khi cha tham
gia cách mạng.
2. Các Con Gái Khác
(Bảy Người Còn Lại):
Không có tên cụ thể
được ghi chép trong bất kỳ nguồn nào. Các bài báo và Wikipedia chỉ đề cập chung
chung rằng ông có tám con gái, một số theo cha đi học hoặc sống cùng trong
kháng chiến. Trong giai đoạn kháng chiến tại Việt Bắc (1947–1948), "hai
người con gái và con trai đang ở cùng với cụ" (có lẽ bao gồm Bùi Bội An và
một chị em khác, cùng con trai Bùi Nghĩa). Họ hỗ trợ cha khi ông bị bệnh nặng
(bán thân bất toại), với sự chăm sóc từ bác sĩ và cảnh vệ. Từ hồi ức Bùi Nghĩa:
Các chị em được cha dạy dỗ nghiêm khắc, cấm nhận quà biếu (ví dụ: nếu cha vắng
nhà, không được nhận lễ vật từ khách). Một số chị em có thể đã theo cha di chuyển
giữa các tỉnh khi ông làm quan (như từ Bắc Ninh đến Huế), và học hành để kế thừa
truyền thống Nho học. Không có chi tiết về hôn nhân, con cái, hoặc vai trò sau
1945. Có lẽ họ sống ở quê nhà Liên Bạt hoặc Hà Nội, tránh xa chính trường, và
không tham gia hoạt động công khai như anh em trai.
Lý Do Thông Tin Hạn
Chế.
Trong lịch sử Việt Nam thời kỳ này, các nhân vật nữ trong
gia đình quan lại hoặc cách mạng thường không được ghi chép chi tiết, trừ khi họ
có vai trò nổi bật (như tham gia kháng chiến hoặc chính trị). Các con gái của
Bùi Bằng Đoàn dường như sống cuộc đời nội trợ, hỗ trợ gia đình, nên không xuất
hiện nhiều trong tài liệu công khai. Các nguồn chính tập trung vào sự nghiệp của
ông và các con trai (Bùi Tín – nhà báo "quay xe", Bùi Nghĩa – bác sĩ
và chủ tịch hội đồng họ Bùi). Không có tài liệu gia phả chi tiết hoặc hồi ký
riêng về họ.
Con Trai Và Hậu Duệ.
Người con trai lớn là Bùi Tín (29/12/1927 – 11/8/2018), một
nhân vật lịch sử đầy tranh cãi, đại diện cho bi kịch "quay xe" trong
gia đình. Sinh ra trong gia đình Nho học, Bùi Tín sớm tham gia cách mạng: năm
18 tuổi (1945), ông gia nhập Việt Minh, trở thành sĩ quan Quân đội Nhân dân Việt
Nam với quân hàm Đại tá (từ 1946 đến 1982). Ông là nhà báo nổi tiếng với bút
danh Thành Tín, làm phóng viên chiến trường cho Quân đội Nhân dân (từ 1964) và
Báo Nhân Dân (từ 1972), thăng tiến đến Phó Tổng biên tập Báo Nhân Dân
(1982–1990). Ông tham gia Chiến tranh Việt Nam, có mặt tại Dinh Độc Lập ngày
30/4/1975 – ngày Sài Gòn giải phóng – nơi ông phỏng vấn tù binh Mỹ, lấy lời
khai từ John McCain, và được cho là đã chứng kiến sự đầu hàng của Tổng thống
Dương Văn Minh (dù có tranh cãi về vai trò chính xác).
Ban đầu, Bùi Tín là một cán bộ cách mạng nhiệt thành, kế thừa
tinh thần yêu nước từ cha. Tuy nhiên, đến tháng 9/1990, khi sang Pháp dự hội thảo
báo L'Humanité, ông quyết định xin tị nạn chính trị, đánh dấu sự "quay
xe" đầy kịch tính. Lý do ông đưa ra là để đấu tranh cho tự do, dân chủ và
nhân quyền, phê phán lãnh đạo Đảng Cộng sản Việt Nam xa rời chủ nghĩa cộng sản
ban đầu. Sau này, ông mở rộng chỉ trích cả lý thuyết xã hội chủ nghĩa, hợp tác
với báo chí quốc tế và cộng đồng chống cộng hải ngoại. Ngày 28/11/1990, qua BBC,
ông công bố "Bản kiến nghị của một công dân" với 12 điểm, kêu gọi cải
cách chính trị, dân chủ hóa và thả tù chính trị. Ông bị khai trừ khỏi Đảng Cộng
sản Việt Nam tháng 3/1991, và chính quyền Việt Nam cáo buộc ông xuyên tạc lịch
sử, thiếu khách quan trong các bài viết.
Sau khi định cư tại Pháp, Bùi Tín tiếp tục hoạt động chính
trị qua viết lách: xuất bản sách Hoa xuyên tuyết (1991) và Mặt thật (1992), kể
về hành trình từ cách mạng đến phê phán. Ông qua đời năm 2018 tại Bệnh viện
André Grégoire, Montreuil, Paris, do suy tim và suy thận, hưởng thọ 91 tuổi.
Hành động của Bùi Tín gây tranh cãi lớn: một bên coi ông là "người phản tỉnh
dũng cảm", bên kia cho rằng ông phản bội lý tưởng cách mạng.
Người con trai út là Giáo sư Bùi Nghĩa, Chủ tịch Hội đồng họ
Bùi Việt Nam, là nguồn cung cấp nhiều hồi ức quý giá về gia đình. Sinh sau Bùi
Tín, ông theo cha từ nhỏ, làm thư ký riêng cho cha và cụ Tôn Đức Thắng trong
kháng chiến. Ông kể về những năm tháng ở Huế, Việt Bắc, và bi kịch mất mẹ năm
1948. Sau khi mẹ mất, ông khấn trước quan tài sẽ trả thù, tham gia quân đội làm
sĩ quan pháo binh tại mặt trận Bình Trị Thiên, nhưng sau được cha can thiệp
chuyển sang dân sự, học Trường Y Việt Bắc. Ông trở thành cán bộ y tế đầu ngành
tại Bệnh viện Ung bướu Quốc gia, nghỉ hưu và sống giản dị tại Hà Nội. Ông là
nhân chứng sống, kể chi tiết về "roi gia pháp" (roi dâu) mà cha dùng
dạy dỗ con cái – một hình thức nghiêm khắc nhưng công bằng, thậm chí áp dụng
cho chính mình khi bị anh cả trách phạt. Ông cũng kể về việc cha cấm nhận quà
biếu, trả lại bộ đồ ăn bạc hay bịch chôm chôm, và cách gia đình thích nghi
kháng chiến.
Các con khác ít được đề cập chi tiết hơn, nhưng hậu duệ của
ông tiếp tục truyền thống học vấn và cống hiến: Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ
Bùi Phan Kỳ – cháu nội hoặc chắt – từng được VTV1 đưa tin về lễ tang gần đây,
chứng tỏ dòng họ vẫn có những đóng góp cho đất nước trong lĩnh vực khoa học và
quân sự.
Truyền Thống Gia
Phong: Nghiêm Khắc Và Thanh Liêm.
Quê Hương: Làng Liên
Bạt – Nơi Nuôi Dưỡng Tài Đức.
Quê hương Liên Bạt (nay thôn Bặt Chùa, xã Ứng Thiên, Hà Nội)
là vùng đất Nho học, sản sinh nhiều nhân tài. Làng gắn với "Hà Đông tam bằng",
có truyền thống học hành, kháng chiến. Năm 1948, làng bị Pháp càn quét, nhưng vẫn
là căn cứ sơ tán cho Quốc hội. Quê hương ảnh hưởng sâu sắc đến nhân cách ông:
thanh liêm từ nhỏ, yêu dân từ truyền thống gia đình.
Phân tích Phong thủy
Địa lý vùng đất Liên Bạt.
Làng Liên Bạt (xưa là Kẻ Bặt) nằm bên bờ sông Đáy, thuộc huyện
Ứng Hòa. Trong nhãn quan phong thủy, đây là vùng đất "địa linh nhân kiệt"
với những đặc điểm nổi bật:
- Thế đất "Liên hoa lạc địa" (Hoa sen rơi xuống đất):
Tên gọi Liên Bạt (Bặt Sen) gợi hình tượng vùng đất trũng nhưng thanh cao. Vùng Ứng
Hòa vốn là chiêm trũng, nhưng thủy khí dồi dào từ sông Đáy và hệ thống ao hồ đã
tạo nên sự tụ thủy, tụ phúc. Sen mọc trên bùn mà chẳng hôi tanh, cũng giống chí
tiết của các bậc hiền tài họ Bùi: làm quan trong chế độ cũ nhưng vẫn giữ được sự
thanh liêm, khi thời thế đổi thay thì sẵn sàng dấn thân vì đại nghĩa.
- Thủy lưu và Khí mạch: Sông Đáy (Hát Giang) đoạn chảy qua Ứng
Hòa như một con rồng uốn lượn, cung cấp nguồn linh khí không ngừng nghỉ. Trong
phong thủy, "Sơn quản nhân đinh, Thủy quản tài lộc", nhưng với những
vùng đất văn hiến, Thủy còn đại diện cho trí tuệ và sự hanh thông của dòng chảy
khoa cử. Sự phát tích của dòng họ Bùi với nhiều đời đỗ đạt (từ cụ Bùi Tuấn đến
ba anh em "Tam Bằng") cho thấy mạch đất này rất vượng về văn xương,
chữ nghĩa.
Chính nhờ sự giao hòa giữa linh khí sông Đáy và truyền thống
giáo dục gia đình mà Liên Bạt đã sản sinh ra những nhân vật có tư duy khoáng đạt,
tầm nhìn xa trông rộng như cụ Bùi Bằng Đoàn.
Chi tiết các Sắc lệnh
Thanh tra và Tư duy Pháp trị.
Khi giữ chức Trưởng ban Thanh tra đặc biệt của Chính phủ
(thiết lập theo Sắc lệnh số 64/SL ngày 23/11/1945), cụ Bùi Bằng Đoàn đã tham
mưu và trực tiếp thực thi những nhiệm vụ vô tiền khoáng hậu trong lịch sử tư
pháp Việt Nam:
- Sắc lệnh số 64 – Quyền lực tuyệt đối cho sự công bằng: Cụ
đã tham mưu cho Chủ tịch Hồ Chí Minh thiết lập một cơ quan thanh tra có quyền hạn
cực lớn: "Có quyền đình chỉ công tác, bắt giam bất kỳ viên chức nào từ cấp
xã đến Bộ trưởng nếu có hành vi tham nhũng, vi phạm pháp luật". Đây là một
bước đi táo bạo thể hiện tư duy "thiết diện vô tư" của cụ Bùi.
- Sát sao với thực tiễn: Cụ không ngồi một chỗ để ký lệnh.
Trong hồ sơ lưu trữ, ta thấy cụ trực tiếp đi xuống các địa phương (Nam Định,
Thái Bình, Phú Thọ...) để xem xét các vụ việc lạm quyền của cán bộ trong những
ngày đầu thành lập chính quyền. Cụ quan niệm: Thanh tra không phải để trừng phạt,
mà để "làm sạch bộ máy", củng cố lòng tin của nhân dân vào chế độ mới.
- Sự kết hợp giữa Luật học và Nhân văn: Với nền tảng Thượng
thư Bộ Hình, các sắc lệnh thanh tra do cụ tham mưu luôn chặt chẽ về pháp lý
nhưng lại thấu đáo về nhân tình. Cụ đặc biệt chú trọng đến việc thanh tra các vụ
án oan sai, bảo vệ quyền lợi của người dân thấp cổ bé họng – một sự tiếp nối nhất
quán từ thời cụ còn là vị quan Tri phủ Xuân Trường "tế sống".
- Tham mưu về Hiến pháp 1946: Trên cương vị Trưởng ban Thường
trực Quốc hội, cụ đã góp công lớn trong việc hoàn thiện các đạo luật về quyền
con người, quyền tự do dân chủ. Cụ khẳng định: "Pháp luật là cán cân, nếu
cán cân không chuẩn thì nước không yên".
Sự đồng điệu giữa Địa
lý và Nhân cách.
Cụ Bùi Bằng Đoàn chính là minh chứng sống động cho câu nói:
"Địa linh sinh nhân kiệt, nhân kiệt làm rạng danh địa linh". Dòng họ
Bùi ở Liên Bạt không chỉ để lại những ngôi mộ phát tích hay nhà thờ cổ kính, mà
quan trọng hơn là để lại một "long mạch tri thức" và "long mạch
đạo đức" chảy mãi trong lịch sử Việt Nam.
Gia phong qua tầng
sâu chữ nghĩa tại nhà thờ họ Bùi (Thiệu Đức Đường).
Việc tìm hiểu về gia phong một dòng họ đại khoa như họ Bùi
làng Liên Bạt mà thiếu đi việc phân tích hệ thống hoành phi, câu đối và văn bia
thì quả là một thiếu sót lớn. Bởi đó chính là "ngôn ngữ" của tổ tiên
để lại, là kim chỉ nam cho nỗ lực của hậu duệ.
- Ý nghĩa danh xưng "Thiệu Đức Đường" (紹德堂):
Thiệu (紹): Nối
tiếp, kế thừa một cách liên tục.
Đức (德): Đạo
đức, ân đức, công hạnh của tổ tiên.
Đường (堂):
Ngôi nhà, nơi thờ tự chính thống.
Cái tên này khẳng định
cốt lõi gia phong của dòng họ Bùi Liên Bạt không đặt nặng việc kế thừa tiền
tài, mà trọng nhất là "nối nghiệp đức". Tổ tiên gây dựng đức lớn, con
cháu có trách nhiệm giữ gìn và phát huy cái đức đó thông qua con đường học vấn
và phụng sự nhân dân. Đây chính là lý do vì sao dù mồ côi sớm, các anh em cụ
Bùi Bằng Đoàn vẫn vươn lên thành những bậc trí thức lớn vì họ luôn mang theo
tâm thế "thiệu đức" của dòng tộc.
- Hệ thống Câu đối: Bản sắc "Trung - Hiếu - Văn - Giáp".
Tại nhà thờ họ Bùi
và trong các thư tịch gia phả, những cặp câu đối thường tập trung vào việc ca
ngợi truyền thống khoa bảng và răn dạy hậu thế. Nhiều câu đối nhấn mạnh việc
dòng họ có tổ tiên đỗ đạt cao (như cụ Tiến sĩ Bùi Tuấn). Các chữ như "Khoa
giáp liên đăng" (Đỗ đạt liên tiếp) hay "Văn vật truyền gia" (Lấy
văn chương lễ nghĩa truyền đời) thường xuất hiện. Nó không chỉ là niềm tự hào
mà còn là áp lực tích cực, buộc mỗi người con họ Bùi khi nhìn vào đều phải tu
chí học hành.
- Văn bia và Sự kết nối giữa các đời.
Văn bia tại nhà thờ
họ Bùi không chỉ ghi tên tuổi, chức tước mà còn là những bài ký về cuộc đời và
sự nghiệp của các bậc tiền bối. Ghi danh công đức: Văn bia thường ca ngợi công
lao của cụ Bùi Tuấn – người đặt nền móng đại khoa cho dòng họ. Sự ngưỡng vọng đối
với cụ Tuấn chính là sợi dây liên kết các thế hệ.
Tính cộng đồng và
tình anh em: Đặc biệt trong chi tiết về sự kiện "ba lần roi gia pháp"
mà người anh cả dành cho em (dù người em khi đó cũng là quan lớn) cho thấy một
gia phong cực kỳ nghiêm cẩn. Văn bia và gia huấn của họ Bùi đề cao tôn ty trật
tự: "Quyền huynh thế phụ". Chính sự nghiêm khắc này đã nhào nặn nên một
Bùi Bằng Đoàn cương trực, không bao giờ tự mãn với quyền lực.
- Bức hoành phi "Vạn thế sư biểu" và tinh thần hiếu
học.
Trong không gian thờ
tự của những dòng họ như họ Bùi, thường không thiếu các bức đại tự đề cao sự học.
Việc tôn vinh đạo học giúp dòng họ Bùi dù trải qua nhiều biến động lịch sử, từ
chế độ phong kiến sang cách mạng, vẫn luôn giữ được vị thế là những "trí
thức dấn thân". Họ không chỉ học để làm quan, mà học để có trí tuệ phụng sự
dân tộc trong mọi hoàn cảnh.
Phân Tích Sâu Về Gia
Phong Họ Bùi (Dòng Họ Bùi Ở Làng Liên Bạt).
Gia phong – hay còn gọi là phong cách gia đình, truyền thống
giáo dục và đạo đức dòng họ – là một khái niệm cốt lõi trong văn hóa Việt Nam
truyền thống, đặc biệt với các dòng họ Nho học. Đối với họ Bùi ở làng Liên Bạt
(nay thuộc thôn Bặt Chùa, xã Ứng Thiên, huyện Ứng Hòa, thành phố Hà Nội), gia
phong không chỉ là những quy tắc nội bộ mà còn là nền tảng hình thành nên các
nhân vật lịch sử nổi bật, tiêu biểu nhất là cụ Bùi Bằng Đoàn (1889–1955) – vị
quan thanh liêm dưới triều Nguyễn và sau này là Trưởng ban Thường trực Quốc hội
nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Dựa trên các tài liệu lịch sử, hồi ức gia đình
(như kể bởi con trai út GS. Bùi Nghĩa), và các nguồn như sách sử, báo chí (Báo
Quân đội Nhân dân, Báo Đại biểu Nhân dân, Thi Viện, và các trang như baolaichau.vn,
thanhtra.gov.vn), chúng ta có thể phân tích sâu gia phong họ Bùi qua các khía cạnh:
nguồn gốc và truyền thống, giáo dục nghiêm khắc, đạo đức thanh liêm, sự kế thừa
và di sản lịch sử. Phân tích này sẽ làm rõ cách mà gia phong họ Bùi đã vượt qua
biến động thời cuộc, từ phong kiến sang cách mạng, để trở thành biểu tượng của
sự chính trực và yêu nước.
1. Nguồn Gốc Và Truyền
Thống Nho Học – Nền Móng Của Gia Phong.
Họ Bùi ở Liên Bạt thuộc một nhánh của họ Bùi Việt Nam (chữ
Hán: 裴),
một dòng họ lớn có nguồn gốc từ Trung Quốc di cư sang Việt Nam từ thời cổ đại,
nhưng đã hòa nhập sâu vào văn hóa Việt với truyền thống khoa bảng và phụng sự
quốc gia. Tại Liên Bạt – một vùng đất "địa linh nhân kiệt" bên sông
Đáy, với phong thủy "liên hoa lạc địa" (hoa sen rơi xuống đất, tượng
trưng cho sự thanh cao giữa bùn lầy) – họ Bùi đã phát triển mạnh mẽ từ thế kỷ
19.
Truyền Thống Khoa Bảng: Gia phong họ Bùi bắt nguồn từ việc
coi trọng học hành như con đường lập thân duy nhất. Ông cố của Bùi Bằng Đoàn là
Tiến sĩ Bùi Tuấn (1828–1872), xuất thân nhà nông nghèo nhưng nhờ ý chí hiếu học,
đỗ Tiến sĩ, giữ chức Tả Tham tri Bộ Binh kiêm Tổng đốc Bắc Ninh, nổi tiếng đánh
dẹp giặc Ngô Côn. Cha ông là Bùi Tập (1849–1895), làm Án sát Sơn Tây và Tuần phủ
Hưng Hóa. Những vị tiền bối này đã đặt nền móng cho gia phong: "học nhi ưu
tắc sĩ" (học để làm quan, nhưng quan để phục vụ dân). Đến thế hệ Bùi Bằng
Đoàn, ba anh em Bùi Bằng Phấn (đỗ Tú tài 1906, làm Tuần phủ), Bùi Bằng Thuận (đỗ
Cử nhân 1906, Tiến sĩ 1916, làm Tuần phủ), và Bùi Bằng Đoàn (đỗ Cử nhân 1906,
thủ khoa Trường Hậu bổ 1911) đã tạo nên hiện tượng "Hà Đông tam bằng"
– ba cánh chim bằng bay cao, tượng trưng cho chí lớn, tài năng xuất chúng. Tên
lót "Bằng" không chỉ là lời chúc phúc mà còn là nhắc nhở hậu duệ phải
có tầm nhìn xa, bay bổng như linh điểu.
Ảnh Hưởng Từ Mất Mát Sớm: Bi kịch mồ côi cha mẹ từ nhỏ (mất
mẹ năm 7 tuổi, mất cha năm 8 tuổi) đã rèn luyện gia phong họ Bùi thành sự đùm bọc
lẫn nhau. Sáu anh em được chú dượng Dương Lâm (Thiếu bảo Vân Đình, Tham tri Nha
Kinh lược Bắc Kỳ) nuôi dưỡng và dạy chữ Hán, hình thành nếp sống ân nghĩa, yêu
thương. Điều này thể hiện rõ trong việc ba anh em "tam bằng" luôn tụ
họp tại quê nhà để bàn quốc sự, như đêm thu 1945 bàn về việc Bùi Bằng Đoàn tham
gia cách mạng. Gia phong ở đây nhấn mạnh "quyền huynh thế phụ" (anh
thay cha dạy em), tạo nên sự đoàn kết nội bộ vững chắc.
Gia phong họ Bùi không chỉ dừng ở học vấn mà còn là sự kết hợp
giữa "địa linh" (phong thủy vùng đất sông Đáy, tụ thủy tụ phúc) và
"nhân kiệt" (con người kế thừa đức độ), giúp dòng họ vượt qua gian
khó để sản sinh nhân tài.
2. Giáo Dục Nghiêm Khắc
– "Roi Gia Pháp" Và Sự Khắc Kỷ.
Một trong những nét nổi bật nhất của gia phong họ Bùi là sự
nghiêm khắc trong giáo dục, nhằm rèn luyện nhân cách thanh liêm từ nhỏ. Điều
này xuất phát từ truyền thống Nho giáo, coi gia đình là nền tảng xã hội, và cha
mẹ (hoặc anh em) phải làm gương.
"Roi Gia Pháp" – Công Cụ Giáo Dục Biểu Tượng: Theo
hồi ức của GS. Bùi Nghĩa (con trai út Bùi Bằng Đoàn), dòng họ sử dụng roi dâu
(roi làm từ cây dâu, được coi là khắc tinh của điều xấu ác theo dân gian) như
"roi gia pháp" để dạy dỗ. Roi không phải để gây đau đớn mà để nhắc nhở
về kỷ luật. Ví dụ: Bùi Bằng Đoàn từng bị anh cả Bùi Bằng Phấn đánh ba roi vì lỗi
lầm, dù lúc đó ông đã là quan lớn. Ngay cả con gái lớn Bùi Bội An cũng bị cha
đánh roi vì sai sót trong quản lý tiền nong, dù ông rất thương con. Bùi Nghĩa kể:
"Cụ cụ tôi đều ân cần tiếp đón nhưng tuyệt đối không nhận lễ vật và còn
căn dặn chúng tôi lỡ có vắng cha ở nhà cũng không được nhận." Điều này dạy
con cháu rằng đạo đức phải tuyệt đối, không thiên vị.
Cấm Nhận Quà Biếu – Khắc Kỷ Với Bản Thân Và Người Thân: Gia
phong nhấn mạnh "không nhận quà biếu" như một nguyên tắc bất di bất dịch.
Khi làm quan, Bùi Bằng Đoàn treo bảng cấm nhận lễ vật tại công đường, và áp dụng
cho cả gia đình: trả lại bộ đồ ăn bạc từ người ơn, hay chỉ nhận một nhánh chôm
chôm từ người kéo xe (phần còn lại chia cho đội ngũ). Ông không mang vợ con
theo khi nhậm chức, để tránh "cổng hậu" (ảnh hưởng từ sau lưng). Tài
sản sau 12 năm ở Huế chỉ là một vali, một cặp sách và đôi bình sứ Khang Hy tích
cóp từ lương (450 đồng bạc Đông Dương/tháng). Gia phong này dạy rằng quan chức
phải "kinh bang tế thế" (trị nước giúp đời), không phải để vinh thân
phì gia.
Hiếu Học Và Trách Nhiệm Với Họ Hàng: Dòng họ coi trọng trợ cấp
học hành cho con cháu họ hàng, chia lương thành phong bì riêng để hỗ trợ. Điều
này phản ánh tinh thần "ân nghĩa đùm bọc" từ thời mồ côi, giúp hậu duệ
như Bùi Tín (nhà báo) hay Bùi Nghĩa (bác sĩ) thành đạt.
Gia phong nghiêm khắc này không phải khắc nghiệt mà là công
bằng, nhằm xây dựng nhân cách "thiết diện vô tư" (công minh không
thiên vị), giúp dòng họ vượt qua thử thách lịch sử.
3. Đạo Đức Thanh Liêm
Và Phụng Sự Dân Tộc – Cốt Lõi Của Gia Phong.
Gia phong họ Bùi xoay quanh các giá trị Nho giáo: trung, hiếu,
liêm, chính. Đây là sự kế thừa từ tổ tiên và được thể hiện qua hành động thực
tiễn.
Thanh Liêm Như Một Di Huấn: Từ cụ Bùi Tuấn (đánh giặc, trị
dân) đến Bùi Bằng Đoàn (cải cách tư pháp, thanh tra đồn điền cao su năm
1925–1928, giảm án cho Phan Bội Châu và Nguyễn Văn Cừ), dòng họ luôn đặt công
lý và dân sinh lên trên. Bùi Bằng Đoàn từng viết báo cáo 100 trang vạch trần
bóc lột phu đồn điền, buộc thực dân Pháp cải thiện. Gia phong dạy: "Làm
quan để an dân, không phải để giàu sang." Ngay cả khi tham gia cách mạng,
ông giữ nguyên nguyên tắc này, chấn chỉnh bộ máy nhà nước qua Ban Thanh tra đặc
biệt.
Phụng Sự Dân Tộc – Từ Phong Kiến Sang Cách Mạng: Gia phong
nhấn mạnh "tận trung với nước, tận hiếu với dân", thể hiện qua lựa chọn
của Bùi Bằng Đoàn: từ Thượng thư Bộ Hình (1933–1945) đến Trưởng ban Thường trực
Quốc hội (1946–1955). Dù mồ côi sớm, dòng họ vẫn giữ tinh thần yêu nước, như ba
anh em "tam bằng" chọn "lẽ hành" tham gia cách mạng năm
1945. Hậu duệ như Bùi Nghĩa (cán bộ y tế) hay Bùi Phan Kỳ (Thiếu tướng, GS Viện
sĩ) tiếp tục cống hiến, chứng tỏ gia phong không bị mai một.
Ý Nghĩa Tên Nhà Thờ Và Văn Bia: Nhà thờ họ Bùi mang tên Thiệu
Đức Đường (紹德堂):
"Thiệu" nghĩa là nối tiếp, "Đức" là đạo đức tổ tiên,
"Đường" là nơi thờ tự. Tên này khẳng định gia phong trọng "nối
nghiệp đức" hơn tiền tài. Hệ thống câu đối và hoành phi tại đây nhấn mạnh
"Trung - Hiếu - Văn - Giáp": ca ngợi khoa bảng ("Khoa giáp liên
đăng"), khí tiết làm quan ("Liêm chính"), và nhắc nhở hậu thế
"kinh bang tế thế". Văn bia ghi công đức tổ tiên như Bùi Tuấn, kết nối
các đời, tạo "long mạch đạo đức".
4. Di Sản Và Ảnh Hưởng
Của Gia Phong Họ Bùi.
Gia phong họ Bùi đã vượt qua biến động lịch sử: từ phong kiến
(khoa cử, làm quan) sang cách mạng (phụng sự dân tộc), và vẫn sống động hôm nay
qua Khu lưu niệm Bùi Bằng Đoàn. Tuy nhiên, bi kịch cũng hiện hữu: cái chết của
bà Trần Thị Đức (vợ Bùi Bằng Đoàn) năm 1948 do giặc Pháp, hay sự "quay
xe" của Bùi Tín (con trai ông) năm 1990, phản ánh xung đột giữa truyền thống
và hiện đại. Dù vậy, di sản cốt lõi – thanh liêm, hiếu học, phụng sự – vẫn là tấm
gương, như GS. Bùi Nghĩa nhấn mạnh: "Gia phong là mã gen văn hóa, tạo nên
nhân cách lớn."
Tóm lại, gia phong họ Bùi ở Liên Bạt là sự kết tinh của Nho
giáo Việt Nam: nghiêm khắc nhưng nhân văn, thanh liêm nhưng hanh thông, kế thừa
đức độ để phụng sự dân tộc. Nó không chỉ giải thích sự thành công của Bùi Bằng
Đoàn mà còn là bài học cho hậu thế về đạo đức trong xã hội đương đại.
Phân Tích Gia Phong Họ Bùi Qua Thơ Ca
Gia phong – hay phong cách gia đình, truyền thống đạo đức và
giáo dục dòng họ – của họ Bùi ở làng Liên Bạt (nay thôn Bặt Chùa, xã Ứng
Thiên, huyện Ứng Hòa, Hà Nội) là một di sản văn hóa sâu sắc, phản ánh tinh thần
Nho giáo Việt Nam: thanh liêm, nghiêm khắc, hiếu học, đoàn kết và yêu nước. Là
một dòng họ khoa bảng danh giá với biệt danh "Hà Đông tam bằng"
(ba anh em Bùi Bằng Phấn, Bùi Bằng Thuận và Bùi Bằng Đoàn đỗ đạt cao năm 1906),
họ Bùi không chỉ nổi tiếng qua sự nghiệp quan trường và cách mạng mà còn qua
cách mà gia phong được thể hiện trong thơ ca – một hình thức nghệ thuật cổ điển
dùng để biểu đạt chí khí và đạo đức.
Thơ ca của họ Bùi, đặc biệt qua các tác phẩm ứng tác của Bùi
Bằng Đoàn, không phải là sáng tác thuần túy văn chương mà mang tính lịch sử – đạo
đức, dùng để răn dạy hậu duệ và khẳng định giá trị gia phong. Dựa trên các nguồn
như Thi Viện (thivien.net), hồi ức của GS. Bùi Nghĩa (con trai út), và tài liệu
lịch sử (Báo Quân đội Nhân dân, Wikipedia), thơ ca ở đây chủ yếu là xướng họa,
với bài thơ nổi bật nhất là sự trao đổi giữa Bùi Bằng Đoàn và Hồ Chí Minh năm
1948. Qua lăng kính thơ ca, chúng ta có thể phân tích gia phong họ Bùi một cách
sâu sắc, thấy rõ sự kế thừa từ tổ tiên (thanh liêm, hiếu học) đến ứng xử thời đại
(yêu nước, đoàn kết), đồng thời làm nổi bật cách thơ ca trở thành "kim chỉ
nam" để gìn giữ và lan tỏa giá trị đạo đức dòng họ.
1. Thơ Ca Như Phương Tiện Thể Hiện Gia Phong: Nền Tảng Lý
Luận
Trong văn hóa Nho giáo, thơ ca không chỉ là nghệ thuật mà
còn là công cụ giáo dục và răn dạy. Đối với họ Bùi – một dòng họ phát tích từ
Tiến sĩ Bùi Tuấn (ông nội Bùi Bằng Đoàn, nổi tiếng hiếu học và đánh giặc), thơ
ca được dùng để "thiệu đức" (nối tiếp đức độ tổ tiên), như tên nhà thờ
họ Thiệu Đức Đường. Gia phong họ Bùi nhấn mạnh:
- Thanh
liêm và chính trực: Không nhận quà biếu, sống giản dị (như Bùi Bằng
Đoàn chỉ có vali và bình sứ Khang Hy sau 12 năm làm Thượng thư).
- Nghiêm
khắc giáo dục: Sử dụng "roi gia pháp" (roi dâu) để dạy dỗ,
áp dụng công bằng cho cả con cái và chính mình.
- Hiếu
học và đoàn kết: Học để lập thân, đùm bọc anh em (ba anh em "tam
bằng" luôn tụ họp bàn quốc sự).
- Yêu
nước và phụng sự: Từ chống giặc thời phong kiến đến tham gia cách mạng.
Thơ ca của Bùi Bằng Đoàn – chủ yếu bằng chữ Hán, tinh gọn và
giàu ý tứ – phản ánh gia phong này qua hình thức xướng họa: không chỉ đáp lễ mà
còn khẳng định đạo đức dòng họ. Bài thơ họa năm 1948 là ví dụ điển hình, nơi
thơ ca trở thành cầu nối giữa truyền thống gia đình và lý tưởng dân tộc.
2. Phân Tích Bài Thơ Họa Năm 1948: Minh Chứng Cho Gia
Phong Thanh Liêm Và Yêu Nước
Bài thơ nổi bật nhất của Bùi Bằng Đoàn là bài họa lại bài
thơ tặng của Hồ Chí Minh năm 1948, sau chiến dịch Thu Đông thắng lợi. Bối cảnh:
Bùi Bằng Đoàn đang bệnh nặng tại Việt Bắc, nhưng vẫn miệt mài công việc Quốc hội.
Hồ Chí Minh gửi thơ để động viên và báo tin vui, thể hiện tình bạn tri kỷ. Qua
bài thơ này, chúng ta thấy gia phong họ Bùi được "mã hóa" trong từng
câu chữ, từ lòng sắt đá vì dân tộc đến sự khiêm tốn, phụng sự.
- Bài Thơ Tặng Của Hồ Chí Minh (Tặng Bùi Công):
- Bản chữ Hán:
- 看書山鳥棲窗扦，
- 批札春花照硯池。
- 捷報頻來勞驛馬，
- 思公即景贈新詩。
Bản dịch:
Xem sách chim rừng vào cửa đậu,
Phê văn hoa núi chiếu nghiên soi.
Tin vui thắng trận dồn chân ngựa,
Nhớ cụ
thơ xuân tặng một bài.
Liên Hệ Với Gia Phong: Bài thơ này, dù không phải của
Bùi Bằng Đoàn, đã khơi dậy gia phong họ Bùi qua lời mời tinh tế. Hình ảnh
"xem sách" và "phê văn" phản ánh truyền thống hiếu học – cốt
lõi gia phong họ Bùi từ thời Bùi Tuấn (nhà nông nghèo nhưng đỗ Tiến sĩ nhờ đèn
sách). "Tin vui thắng trận" gợi nhớ sự đoàn kết anh em họ Bùi (như ba
anh em bàn "lẽ hành" năm 1945), và "nhớ cụ" thể hiện sự ân
nghĩa đùm bọc – giống cách chú dượng Dương Lâm nuôi sáu anh em mồ côi.
- Bài Họa Của Bùi Bằng Đoàn:
- Bản chữ Hán:
- 鐵石一心扶種族，
- 江山萬里守機圖。
- 知公國事無餘暇，
- 操筆然成討虜詩。
Bản dịch:
Sắt đá một lòng vì chủng tộc,
Non sông muôn dặm giữ cơ đồ.
Biết Người việc nước không hề rảnh,
Vung bút
thành thơ đuổi giặc thù.
Phân Tích Sâu Và Liên Hệ Với Gia Phong:
- Câu
1: "Sắt đá một lòng vì chủng tộc" (Thiết thạch nhất tâm phù chủng
tộc): Đây là tuyên ngôn về lòng yêu nước – cốt lõi gia phong họ Bùi.
"Thiết thạch" (sắt đá) tượng trưng cho sự kiên định, thanh
liêm, không dao động trước danh lợi – giống cách Bùi Bằng Đoàn từ chối
quà biếu, sống giản dị dù làm Thượng thư. Gia phong họ Bùi dạy "cần
kiệm liêm chính" (cần kiệm, liêm khiết, chính trực), kế thừa từ tổ
tiên như Bùi Tuấn (đánh giặc, trị dân công minh). "Phù chủng tộc"
(vì dân tộc) phản ánh sự chuyển tiếp: từ trung quân phong kiến sang phụng
sự cách mạng, như ba anh em "tam bằng" chọn dấn thân năm 1945.
- Câu
2: "Non sông muôn dặm giữ cơ đồ" (Giang sơn vạn lý thủ cơ đồ):
"Cơ đồ" ám chỉ nền tảng quốc gia, giang sơn – nhấn mạnh trách
nhiệm phụng sự dân tộc. Qua thơ, gia phong họ Bùi được nâng tầm: không chỉ
học để làm quan mà để "giữ cơ đồ" (bảo vệ đất nước). Điều này
liên hệ với truyền thống đoàn kết: dù mồ côi, anh em họ Bùi luôn đùm bọc,
như Bùi Bằng Phấn đóng vai cha dạy em bằng roi gia pháp. Thơ ca ở đây như
văn bia nhà thờ họ, nhắc nhở hậu duệ phải có tầm nhìn xa ("bay cao
như chim bằng").
- Câu
3: "Biết Người việc nước không hề rảnh" (Tri công quốc sự vô dư
hạ): Câu này thể hiện sự khiêm tốn, tôn trọng – một nét gia phong họ
Bùi: nghiêm khắc với bản thân, ân cần với người khác. "Việc nước
không hề rảnh" ca ngợi Hồ Chí Minh nhưng cũng phản ánh chính ông: dù
bệnh nặng, ông vẫn gửi thư góp ý Chính phủ. Gia phong dạy "khắc kỷ"
(khắc chế bản thân), như Bùi Bằng Đoàn cấm con nhận quà, dạy "các
quan tòa xử công minh, không thiên vị".
- Câu
4: "Vung bút thành thơ đuổi giặc thù" (Thao bút nhiên thành
thoái lỗ thi): "Vung bút" biến thơ ca thành vũ khí – thể hiện
tinh thần hiếu học chuyển hóa thành hành động yêu nước. Gia phong họ Bùi
coi thơ ca là "mã gen văn hóa": không chỉ để ứng tác mà để răn
dạy, như hoành phi "Vạn thế sư biểu" (làm gương muôn đời) tại
Thiệu Đức Đường. Câu này khẳng định "thiệu đức" – nối tiếp đức
độ tổ tiên qua hành động (đuổi giặc), phù hợp với sự chuyển tiếp của dòng
họ từ phong kiến sang cách mạng.
Ý Nghĩa Tổng Thể: Bài thơ họa không chỉ đáp lễ mà còn
là bản tuyên ngôn gia phong: thanh liêm (sắt đá không lay), hiếu học (vung
bút), đoàn kết (vì chủng tộc), và phụng sự (giữ cơ đồ). Nó phản ánh cách họ Bùi
vượt qua bi kịch (mồ côi, chiến tranh) để giữ đạo đức, như Bùi Nghĩa kể:
"Gia phong là nối nghiệp tổ tông, cần kiệm liêm chính."
3. Các Bài Thơ Khác Và Di Sản Thơ Ca Trong Gia Phong Họ
Bùi
Thơ ca họ Bùi không phong phú, nhưng các yếu tố liên quan
khác củng cố gia phong:
- Câu
Thơ Cổ Trong Thư Mời Của Hồ Chí Minh (1945): "Thu thủy tàn hà
thính vũ thanh" (Nước thu cạn, hoa lau tàn, nghe tiếng mưa) – lời
mời tinh tế, khơi dậy gia phong "lẽ hành" của họ Bùi. Ba anh em
cùng bàn và quyết định tham gia cách mạng, thể hiện đoàn kết và yêu nước
qua hành động, không chỉ lời nói.
- Di
Sản Thơ Ca Trong Nhà Thờ Họ: Hoành phi, câu đối tại Thiệu Đức Đường
như "Khoa giáp liên đăng" (đỗ đạt liên tiếp) hay "Văn vật
truyền gia" (truyền văn chương lễ nghĩa) là "thơ ca hóa"
gia phong, răn dạy hậu duệ hiếu học và liêm chính. Chúng như bài thơ bất tận,
nhắc nhở "quyền huynh thế phụ" và "kinh bang tế thế".
4. Kết Luận: Thơ Ca – Linh Hồn Của Gia Phong Họ Bùi
Qua thơ ca, gia phong họ Bùi hiện lên như một dòng chảy bất
tận: từ thanh liêm nghiêm khắc của tổ tiên đến yêu nước phụng sự của hậu duệ.
Bài thơ họa 1948 không chỉ là kiệt tác lịch sử mà còn là minh chứng sống động
cho giá trị "thiệu đức" – nối tiếp đức độ qua hành động và lời thơ.
Trong bối cảnh đương đại, gia phong này nhắc nhở: thơ ca không phải xa xỉ mà là
vũ khí tinh thần, giúp dòng họ Bùi mãi là biểu tượng đạo đức dân tộc. Di sản
này vẫn sống động qua Khu lưu niệm Bùi Bằng Đoàn, nơi thơ ca được trưng bày như
lời răn muôn đời.
Tổng kết về Gia phong.
Gia phong của dòng họ Bùi tại Liên Bạt có thể gói gọn trong
8 chữ: "Nối nghiệp tổ tông – Cần kiệm liêm chính".
- Với tổ tiên: Luôn ghi nhớ nguồn gốc vùng đất "Liên
hoa lạc địa" để sống thanh cao.
- Với bản thân: Khắc kỷ, hiếu học, không ngừng vươn lên (biểu
tượng "Tam Bằng" - ba cánh chim đại bàng).
- Với đất nước: Tận trung, dù là Thượng thư triều đình hay
Chủ tịch Quốc hội cách mạng, tất cả đều vì lợi ích chung.
Những dòng chữ trên hoành phi câu đối tại Liên Bạt chính là
"mã gen" văn hóa đã tạo nên một nhân cách lớn như Bùi Bằng Đoàn.
Nơi Thờ Tự Và Mộ Phần:
Di Sản Lưu Truyền.
Nơi thờ tự chính là Nhà thờ Thiệu Đức Đường tại thôn Bặt
Chùa, do Bùi Tùng Mậu (con Bùi Bằng Phấn) xây nửa cuối thế kỷ XX, thờ tổ họ
Bùi. Nhà thờ lưu giữ hoành phi, câu đối, ảnh cũ, bài tán ca ngợi công đức ông.
Khu lưu niệm Trưởng ban Thường trực Quốc hội Bùi Bằng Đoàn
được xây dựng tại đây, trưng bày tài liệu, hiện vật: thư Hồ Chí Minh, sắc lệnh,
bài thơ. Công trình khánh thành chào mừng 80 năm Tổng tuyển cử đầu tiên
(1946–2026).
Mộ phần ông tại Nghĩa trang Nhân dân xã Liên Bạt (nay Ứng
Thiên), theo nguyện vọng. Quốc tang tổ chức ngày 15/4/1955. Đảng và Nhà nước tặng
Huân chương Độc lập hạng Nhất, Kháng chiến hạng Nhất.
Kết Luận: Di Sản Bất
Diệt Của Một Nhân Sĩ Thanh Liêm.
Khi khép lại những trang viết về cụ Bùi Bằng Đoàn, lòng tôi
chợt nặng trĩu một nỗi niềm khó tả. Không phải vì những con chữ đã hết, mà vì
tôi cảm nhận rõ ràng rằng: cụ không chỉ là một nhân vật trong sử sách, mà là một
phần sống động của linh hồn dân tộc, một cánh chim bằng đất Hà Đông đã bay qua
bao giông bão thời cuộc, để lại trên bầu trời Việt Nam những vệt sáng thanh
cao, bất diệt.
Cụ sinh ra trong một ngôi làng nhỏ bên sông Đáy, mồ côi cha
mẹ từ thuở ấu thơ, lớn lên trong vòng tay đùm bọc của anh em, chú bác, và chính
từ những mất mát ấy, cụ đã rèn nên một nhân cách sắt đá: thanh liêm đến mức khắc
nghiệt với chính mình, chính trực đến mức không một chút thiên vị, và yêu nước
đến mức sẵn sàng dâng hiến cả cuộc đời. Từ vị quan phong kiến dưới triều Nguyễn
– người treo bảng “không nhận quà biếu” trên công đường, người trả lại bộ đồ ăn
bạc dù chỉ là lòng biết ơn chân thành – đến Trưởng ban Thường trực Quốc hội đầu
tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, cụ đã đi một hành trình dài, không phải
để tìm danh lợi, mà để tìm con đường đúng đắn cho dân tộc.
Tôi thường nghĩ về đêm thu tháng Chín năm 1945, khi ba anh
em “Hà Đông tam bằng” ngồi vơi đến hai phần đêm để bàn về lá thư của Chủ tịch Hồ
Chí Minh. Lúc ấy, cụ đã là Thượng thư Bộ Hình, đã có địa vị, đã có cuộc sống an
nhàn trong kinh đô Huế. Thế nhưng, khi nghe câu thơ “Thu thủy tàn hà thính vũ
thanh”, cụ đã chọn “lẽ hành” thay vì “tàng”. Cụ chọn ra khỏi vòng an nguy của
triều đình cũ, chọn bước vào gian khổ của kháng chiến, chọn đứng bên cạnh Bác Hồ
– không phải để tìm quyền lực, mà để tìm thấy ý nghĩa cao cả nhất của cuộc đời:
phụng sự dân tộc, phụng sự nhân dân.
Và rồi, trong những năm tháng chiến khu Việt Bắc, khi bệnh tật
hành hạ, khi bà Trần Thị Đức – người vợ hiền đức – bị giặc Pháp bắn chết ngay tại
quê nhà mà cụ không hay biết suốt bảy năm trời, cụ vẫn lặng lẽ theo dõi tin tức,
vẫn gửi thư góp ý cho Chính phủ, vẫn giữ vững tấm lòng sắt đá vì chủng tộc. Bài
thơ họa năm 1948 của cụ – “Sắt đá một lòng vì chủng tộc / Non sông muôn dặm giữ
cơ đồ” – không chỉ là lời đáp lễ Bác Hồ, mà còn là lời thề son sắt của cả một
dòng họ, một gia phong đã được rèn giũa qua bao thế hệ: cần kiệm liêm chính, tận
trung tận hiếu.
Hôm nay, khi trở về thôn Bặt Chùa, đứng trước Nhà thờ Thiệu
Đức Đường, nhìn những hoành phi câu đối phai màu theo năm tháng, tôi như nghe
thấy tiếng thì thầm của tổ tiên: “Thiệu đức” – nối tiếp đức độ, không phải nối
tiếp tiền tài. Tôi như thấy bóng dáng cụ Bùi Bằng Đoàn, với chiếc vali giản dị
và đôi bình sứ Khang Hy tích cóp từ lương quan, vẫn đang lặng lẽ nhắc nhở hậu
thế: làm người, trước hết phải làm người có đạo đức.
Di sản của cụ không nằm ở những chức tước cao sang, không nằm
ở những huân chương lấp lánh, mà nằm ở tấm gương nhân cách: một con người sống
thanh liêm đến mức khắc nghiệt, yêu nước đến mức hy sinh tất cả, và khiêm nhường
đến mức không bao giờ tự cho mình là vĩ đại. Trong bối cảnh Việt Nam hôm nay –
khi đất nước đang xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa –
tấm gương ấy vẫn sáng ngời như ngọn hải đăng, nhắc nhở chúng ta rằng: đạo đức
chính trị không phải là thứ xa xỉ, mà là nền tảng bất di bất dịch của sự lãnh đạo,
của sự trường tồn.
Cụ Bùi Bằng Đoàn đã ra đi vào ngày 13 tháng 4 năm 1955,
nhưng cụ vẫn ở đó – trong những vần thơ sắt son, trong những câu chuyện về roi
dâu gia pháp, trong những lời răn dạy của GS. Bùi Nghĩa, trong những ánh mắt tự
hào của hậu duệ, và trong lòng những ai còn biết trân trọng sự thanh cao giữa
dòng đời đầy cám dỗ.
Cụ không chỉ là một cánh chim bằng đất Hà Đông. Cụ là một ngọn
gió mát lành, thổi mãi qua bao thế hệ, nhắc nhở chúng ta rằng: dù thời cuộc có
đổi thay, dù bom đạn có giăng mắc, thì lòng thanh liêm và chí yêu nước vẫn là
điều bất biến, là ánh sáng dẫn đường cho dân tộc.
Xin cúi đầu tri ân cụ – một nhân sĩ thanh liêm, một người
con ưu tú của đất Hà Đông, một tấm gương sáng ngời cho muôn đời sau.
Cảm ơn cụ, và cảm ơn dòng họ Bùi Liên Bạt – những người đã
gìn giữ và truyền lại ngọn lửa đạo đức ấy qua bao thăng trầm lịch sử.
Cảm ơn các bạn đã theo dõi. Thân ái.
Điện bà Tây Ninh.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét